Rodzina to najważniejsza instytucja społeczna. Jest wyjątkowa, jedyna i bardzo potrzebna.
W Opolu i województwie opolskim bardzo brakuje kandydatów na rodziny zastępcze, to bardzo poważny problem. Często, nawet jeśli rodzina chciałaby nią zostać zastanawia się czy sobie poradzi, odpowiadamy więc jak to wygląda w praktyce, i jakie warunki trzeba spełniać by nią zostać.
Kto może zostać rodziną zastępczą?
Rodziną zastępczą może utworzyć małżeństwo, jak i osoba niepozostająca w związku małżeńskim. Wymagania wobec kandydatów do pełnienia powyższej funkcji określa ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, zgodnie z której zapisem rodzicem zastępczym może zostać osoba lub osoby, które:
1) dają rękojmię należytego sprawowania pieczy zastępczej;
2) nie są i nie były pozbawione władzy rodzicielskiej, oraz władza rodzicielska nie jest im ograniczona ani zawieszona;
3) wypełniają obowiązek alimentacyjny – w przypadku gdy taki obowiązek w stosunku do nich wynika z tytułu egzekucyjnego;
4) nie są ograniczone w zdolności do czynności prawnych;
5) są zdolne do sprawowania właściwej opieki nad dzieckiem, co zostało potwierdzone zaświadczeniem lekarskim o stanie zdrowia wystawionym przez lekarza podstawowej opieki zdrowotnej oraz opinią o posiadaniu predyspozycji i motywacji do pełnienia rodziny zastępczej wystawioną przez psychologa
6) przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
7) zapewnią odpowiednie warunki bytowe i mieszkaniowe umożliwiające dziecku zaspokajanie jego indywidualnych potrzeb, w tym:
– rozwoju emocjonalnego, fizycznego i społecznego,
– właściwej edukacji i rozwoju zainteresowań,
– wypoczynku i organizacji czasu wolnego.
Pełnienie funkcji rodziny zastępczej niezawodowej lub zawodowej oraz prowadzenie rodzinnego domu dziecka może być powierzone osobom, które nie były skazane prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo.
W przypadku rodziny zastępczej niezawodowej, co najmniej jedna osoba tworząca tę rodzinę musi posiadać stałe źródło dochodów.
Pełnienie funkcji rodzica zastępczego ma wpływ na dotychczasowe funkcjonowanie związków i relacji rodzinnych, na każdego domownika. Bardzo ważne są dzieci naturalne rodziców zastępczych, które również powinny być przygotowane do przyjęcia dziecka do rodziny zastępczej.
Rodzinna piecza zastępcza jest pracą jedyną w swoim rodzaju. To o wiele więcej niż praca zlecona. Piecza zastępcza „wykorzystuje” bowiem domowe środowisko rodzinne rodziców zastępczych. Przyjęcie do rodziny i otoczenie opieką dzieci, szczególnie tych, które doświadczyły przemocy czy zaniedbania, wymaga wysokiego poziomu autorefleksji i automotywacji przyszłych rodziców zastępczych. W radzeniu sobie z wychowaniem dzieci przyjętych oraz trudnymi sytuacjami, które mogą się pojawić w trakcie sprawowania nad nimi pieczy pomaga poczucie własnej wartości, wiara we własne siły i skuteczność podejmowanych działań oraz wiedza o potencjale własnej rodziny – jej strukturze, wzajemnych powiązaniach, relacjach, mocnych i słabych stronach.
Jakie są wymagania wobec kandydatów na rodzinę zastępczą? Czy przyszła rodzina zastępcza jest doszkalana?
Osoby, które chciałyby pełnić funkcję rodziny zastępczej muszą posiadać niezbędne umiejętności, takie jak umiejętności opiekuńcze (związane z zapewnieniem opieki, bezpieczeństwa), umiejętności zaspokajania potrzeb rozwojowych (potrzeby edukacyjne, emocjonalne, wyższe, potrzeby związane z rozwojem fizycznym, poczuciem własnej wartości, nabywaniem umiejętności życiowych itd.). Istotne jest wzmacnianie więzi z rodziną naturalną dziecka, jak również wzmacnianie trwałych, pozytywnych związków (chodzi tu o pomoc dziecku w nawiązywaniu pozytywnych, budujących związków z rówieśnikami oraz z innymi dorosłymi, w tym np. z rodzicami zastępczymi). Rodzic zastępczy zapewnia dziecku całodobową opiekę i wychowanie, w szczególności traktuje dziecku w sposób sprzyjający poczuciu godności i wartości osobowej. Od rodziców zastępczych wymaga się, by zapewniali dziecku dostęp do świadczeń zdrowotnych, kształcenie, wyrównywanie braków rozwojowych i szkolnych, rozwój uzdolnień i zainteresowań, ochronę przed ingerencją w życie prywatne dziecka. Zadaniem rodzica zastępczego jest zaspokajanie potrzeb emocjonalnych, bytowych, rozwojowych, społecznych oraz religijnych, a także umożliwia kontakt z rodzicami i innymi bliskimi osobami, chyba że sąd postanowi inaczej.
Kandydaci zainteresowani pełnieniem funkcji rodziny zastępczej, którzy zgłoszą się Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Opolu obejmowani są procedurą kwalifikującą do pełnienia tej funkcji. Przeprowadzana jest rozmowa wstępna mająca na celu zapoznanie kandydatów do pełnienia funkcji rodziny zastępczej lub prowadzenia rodzinnego domu dziecka z warunkami stawianymi kandydatom, wykazem wymaganej dokumentacji, obowiązującymi przepisami z zakresu wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej oraz sposobami i możliwościami pozyskania tych informacji.
W miejscu zamieszkania kandydatów przeprowadzany jest wywiad środowiskowy – ma na celu bliższe poznanie kandydatów w ich środowisku rodzinnym. Ponadto wywiad służy do uzyskania informacji na temat warunków bytowych, ich sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej, a także motywacji kandydatów przy podejmowaniu decyzji o utworzeniu rodziny zastępczej, dotychczasowych doświadczeń w opiece nad dziećmi. W drodze diagnozy psychologiczno–pedagogicznej sprawdzane są kompetencje wychowawcze oraz predyspozycje psychiczne i osobowościowe kandydatów do pełnienia funkcji rodziny zastępczej lub prowadzenia rodzinnego domu dziecka.
Po przeprowadzeniu oceny pod względem spełniania warunków kandydaci do pełnienia funkcji rodziny zastępczej są kierowani na obowiązkowe szkolenie, prowadzone w formie warsztatowej, trwające 62 godziny dydaktyczne (w tym 10 godzin w formie praktyk w rodzinie zastępczej zawodowej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo – wychowawczej). Szkolenie:
- dostarcza uczestnikom informacji o pieczy zastępczej i umożliwia im zrozumienie potrzeb dziecka oraz ich własnych możliwości i potrzeb w odniesieniu do pracy w charakterze rodzica/opiekuna zastępczego,
- pomaga uczestnikom podjąć lub kontynuować opiekę nad dzieckiem z większą świadomością występowania pewnych trudności wychowawczych, organizacyjnych, innych i ich wpływu na cały system rodzinny, tj. domowników i dalszej rodziny,
- uświadamia konieczność podejmowania współpracy z rodziną naturalną dziecka oraz instytucjami i osobami działającymi na rzecz dziecka i rodziny,
- stwarza możliwość lepszego poznania kandydatów, ich mocnych i słabych stron oraz motywacji i kwalifikacji opiekuńczo-wychowawczych.
Czy rodzina zastępcza posiada opiekę psychologiczną, pedagogiczną?
Rodziny zastępcze, aby skutecznie pomagać powierzonym dzieciom, muszą być otoczone odpowiednim wsparciem. Szczególnym sprzymierzeńcem jest koordynator rodzinnej pieczy zastępczej, który przede wszystkim wspiera rodziny zastępcze w realizacji zadań wynikających z pieczy zastępczej. Rodziny zastępcze w zależności od potrzeb mają możliwość korzystania z pomocy pedagoga, terapeuty, psychologa, prawnika. Pomoc udzielana jest indywidualnie lub grupowo w formie grup wsparcia.
Czy rodzina zastępcza jest w jakiś sposób finansowana?
Rodzina zastępcza otrzymuje miesięczną pomoc pieniężną na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka w wysokości: dla rodzin zastępczych spokrewnionych z dzieckiem – 660 zł, dla rodzin zastępczych niezawodowych –1000 zł
Czym różni się rodzina zastępcza od adopcji?
Mimo, że obie te rodziny wychowują dziecko innych rodziców różnica między nimi jest zasadnicza. Adopcja oznacza przysposobienie prawne cudzego dziecka i uznanie go za własne. Między dzieckiem a rodziną przysposabiającą powstają więzi i relacje prawie takie jak w rodzinie naturalnej. Adopcja daje takie same prawa i odpowiedzialność jak te, które istnieją miedzy dziećmi i ich naturalnymi rodzicami. Zmieniony zostaje akt urodzenia dziecka – w miejsce danych rodziców naturalnych wpisane zostają dane rodziców adopcyjnych. Dziecko przyjmuje nowe nazwisko, możliwa jest także zmiana imienia. Rodzina adopcyjna nie podlega kontroli żadnej instytucji, tak jak to ma miejsce w przypadku opieki zastępczej. Nie otrzymuje także środków finansowych na utrzymanie adoptowanego dziecka. Z mocy prawa staje się ono po prostu dzieckiem nowych rodziców.
Rodzina zastępcza to taka rodzina, która czasowo opiekuje się i wychowuje dzieci, których rodzice biologiczni nie są w stanie zapewnić im bezpieczeństwa i opieki. Intencją i założeniem pieczy zastępczej jest jej tymczasowość, w związku z czym dziecko powinno przebywać w niej do momentu unormowania sytuacji życiowej jego rodziny. Nie można jednak wykluczyć takich sytuacji, gdy dziecko pozostanie pod pieczą rodziców zastępczych do momentu osiągnięcia pełnoletniości lub usamodzielnienia się, co dotyczy zdecydowanej większości rodzin zastępczych. Sposób sprawowania przez nich opieki podlega kontroli zarówno sądu jak i organu finansującego. Są zobowiązani do umożliwienia dziecku kontaktu a także spotkań z rodzicami naturalnymi, o ile sąd nie postanowi inaczej. Opieka zastępcza nie rodzi więzi prawnych. Dziecko zachowuje swoje nazwisko. Jeśli władza rodzicielska rodziców naturalnych jest zawieszona bądź ograniczona wszystkie ważne decyzje dotyczące dziecka muszą być podejmowane w porozumieniu z nimi, chyba że sąd postanowi inaczej. Jeżeli sytuacja życiowa rodziny naturalnej ulegnie trwałej poprawie sąd może orzec powrót dziecka do własnej rodziny.
Izabela Gacia
MOPR Opole
